„Piękne górskie miasteczko Kowary”


Kowary (Schmiedeberg im Riesengebirge)


Panorama Kowar na litografii „Scenographia urbium Silesiae” F.B. Wernera 1739 rok (fotopolska.eu)


Kowary to niewielkie, górskie miasteczko położone w Kotlinie Jeleniogórskiej, na pograniczu dwóch pasm Sudetów: Karkonoszy i Rudaw Janowickich, liczące sobie dziś niewiele ponad 11 000 mieszkańców. Historia niegdyś małej osady górniczej sięga co najmniej XII wieku, kiedy to nazwa osady pojawia się w zachowanych dokumentach. Prawa miejskie Kowary nabywają 4 września 1513 roku z rąk króla Czech i Węgier Władysława Jagiellończyka, jako ważny ośrodek produkcji broni palnej.

Cała historia tej niewielkiej miejscowości przez wieki była związana z górnictwem (teren bogaty w minerały od żelaza aż po uran). Miasteczko od dawna stanowiło, ważny w tej części Dolnego Śląska ośrodek turystyczny. Okoliczne góry i wzgórza usiane są starymi, kopalnianymi wyrobiskami – sztolniami i szybami. Wiadomo, że w bezpośredniej okolicy było ich ok. 150, znanych jest niewiele ponad 60, dziś dostępnych dla turystów o wiele mniej:

strona kopalni Podgórze link

strona sztolni Liczyrzepa link


Panorama Kowar – widok z góry Brzeźnik (widokówka 1926-1929)
 

Przez lata różnych zawirowań historycznych Kowary przechodziły swoje wzloty i upadki. Wojna Trzydziestoletnia skutecznie zahamowała rozwój górnictwa. Dopiero po I wojnie światowej, następujący wzrost gospodarczy przywrócił wydobycie minerałów w okolicy miasta. W dwudziestoleciu międzywojennym eksploatowano złoża uranu, głównie na potrzeby zbrojeniowe niemieckiej Rzeszy. Po II wojnie kopalnie przejmują Rosjanie. Powstają Zakłady Przemysłowe R-1. Działania górnicze dookoła Kowar są pilnie strzeżone, do miasta wstęp mają tylko nieliczni. Na rogatkach powstają posterunki, dostać się tu można tylko za okazaniem przepustki. W latach siedemdziesiątych XX wieku z racji na częściowe wyczerpanie złóż i nierentowność dalszej eksploatacji górnicy opuszczają kowarskie wyrobiska.


 

Eisenerzgrube Bergfreiheit” – dawna kopalnia rud żelaza i uranu „Wolność”, późniejsza część struktur zakładów przemysłowych R-1 w Kowarach (widokówka datowana 1915-1917)
 
 
początek lat 50-tych, żołnierz pilnujący wjazdu do Kowar, prawdopodobnie w tle widoczny fragment zbocza góry Brzeźnik (ze zbiorów Kejzlaka)
 

Kowary to nie tylko górnictwo. W mieście przez wieki funkcjonował przemysł włókienniczy (starsi czytelnicy zapewne będą pamiętać kowarską, największą w Polsce fabrykę dywanów), a także maszynowy. Z punktu historycznego, wiele tu jeszcze do odkrycia. Kilometry podziemnych korytarzy, pobliskie obiekty militarne, część do dziś nieeksplorowana, owiana tajemnicą działalność III Rzeszy na tym terenie, to tylko część okolicznych atrakcji.

 

Miasto można kojarzyć z od lat rozwijaną turystyką. Okoliczne, górskie szlaki od wieków były przemierzane przez entuzjastów pieszych wycieczek. W 1975 roku „Nowiny Jeleniogórskie” opublikowały krótką informację – w końcu, 30 lat po zakończeniu II wojny światowej Kowary doczekały się swojego folderu turystycznego. Tekst przygotował nikt inny jak sam Tadeusz Steć, słynny przewodnik sudecki; wydanie było okraszone fotografiami prac wybitnego artysty – mieszkańca Kowar, Józefa Gielniaka. Niestety nie wiemy dokładnie jak folder wyglądał – zapewne skromny nakład sprawił, że nigdy nie trafił  w nasze ręce choćby jeden egzemplarz tej broszury. Zresztą zauważa to również autor poniższego tekstu:
 

 
Zachowały się  za to, wydane w pięknej oprawie graficznej foldery przedwojenne. Dziś nie zajmiemy się nazistowskim „złotem”, które może jest gdzieś ukryte w okolicy. Nie będzie też o pobliskim kompleksie „RIESE”, którego być może Kowary były ważnym, choć dość odległym elementem. Przedstawiamy Kowary, z jakimi mógł się spotkać turysta, na krótko przed II wojną. Z racji, że były to w tym czasie ziemie niemieckie (dopiero w 1945 roku wróciły pod polską jurysdykcję), broszura jest w tymże języku. Pod spodem tłumaczenie tekstu na „nasze”;)
 


Przedstawiamy folder turystyczny „Die schöne Bergstadt Schmiedeberg” czyli po prostu „Piękne górskie miasteczko Kowary”:

 

(str.1) panorama Kowar, pawilon oficerski (ul. Józefa Borusiaka), miejskie kąpielisko z widokiem na Śnieżkę

 

(str.2) panorama Kowar ( w tle widoczna kaplica św. Anny), rzeka Jedlica (na drugim planie kowarski kościół katolicki), Śnieżka (1602 m n.p.m.)

 

(str.3) zimowa panora okolicy Kowar

 

(str.4) karkonoskie szlaki w zimowej scenerii

 

(str.5) kamienica mieszczańska przy ul. 1- go Maja 54 w Kowarach (niegdyś Marktstrasse), po prawej trzy ujęcia kąpieliska

 

(str.6) brama kamienicy przy dzisiejszej 1-go Maja 44a, zabudowa miejska od strony Jedlicy, tkaczka kowarskich dywanów przy pracy, oraz stragan na miejskim rynku


Tłumaczenie:
„U stóp Śnieżki (1605 m n.p.m) [oficjalna wysokość Śnieżki to 1602-1603 m n.p.m, jest to wartość mierzona w pobliżu obserwatorium meteorologicznego, Niemcy podawali wysokość, którą szczyt ma w okolicy kaplicy św. Wawrzyńca, również poprawną- przyp.redakcji], w bezpośrednim sąsiedztwie granicy, znajduje się miasto położone najbliżej najwyższego szczytu Sudetów, które często odwiedzają turyści latem i zimą, ze względu na piękne położenie, klimat i naturalne piękno. W chronionym miejscu miasto rozciąga się po obu stronach Jedlicy, aż do przełęczy usytuowanej na 720 metrach wysokości i oferuje otoczone pięknie zalesione wzgórza, rozciągające się do wysokości 1000 m n.p.m, oraz malownicze uroki romantycznego, starego, górskiego miasteczka. Taka lokalizacja pozwala wycieczkowiczowi przeniknąć piękno gór z każdego miejsca. Gęste lasy górskie, bezpośrednie sąsiedztwo potężnego grzbietu masywu Śnieżki i dobrze dostępne schroniska, czynią Kowary wybitnym centrum pieca karkonoskiego. Tutaj niezliczeni turyści spędzają dni lub tygodnie na odpoczynku, cieszą się pięknem górskiego otoczenia, czystym i leśnym powietrzem i znajdują wszystko, czego wymaga się od uzdrowiska. Kowary mają specjalną „wiejską” kolejkę, którą można dotrzeć do wyjątkowej i pięknie położonej wyspy (Inselbad), dostępną dla osób szukających relaksu w lecie. Wszystkie te zalety sprawiły, że Kowary stały się miejską ostoją dla wędrowców i amatorów sportów zimowych. Osoby wymagające rehabilitacji będą miały możliwość odbywania lekkich wędrówek i spacerów po cudownych, górskich lasach. Można znaleźć tu liczne, dobrze wyposażone hotele, kawiarnie, zajazdy i wiele wygodnych pensjonatów z dobrymi, tanimi noclegami i wyżywieniem, tak aby nawet mniej zamożni mogli spędzić tutaj trochę czasu. Teatr, koncerty, kino i taniec oferowane są od czasu do czasu, ku zadowoleniu odwiedzających. Schronisko młodzieżowe (Berghaus) posiada 56 łóżek, prysznic, pokój kąpielowy dla obu płci i jest dobrze wyposażony.

  Kowary i okolice są ważnym ośrodkiem sportów zimowych. Mają przywilej posiadania pierwszego naturalnego toru saneczkowego w Karkonoszach. Długie, dobrze utrzymane, naturalne tory zapewniają wiele okazji do towarzyszących zjazdom emocjom. Miasto jest opiekunem narciarstwa. Instruktorzy są do Twojej dyspozycji. Dla narciarstwa biegowego dostępne są najprostsze trasy treningowe, aż po trudne, te wysokogórskie. Szczególnie polecamy trasę na Śnieżkę (Schneekoppe) przez Przełęcz Okraj (Grenzbaude), Budniki (Forstbaude) i z powrotem do Kowar. Znane już przejażdżki saniami rogatymi stały się na dobre kowarską tradycją.


Staw o powierzchni ponad 20 akrów daje łyżwiarzom możliwość oddania hołdu swojemu sportowi. Kąpiel na basenie- wyspie (Inselbad) w obiektach komunalnych, z Karkonoszami w tle, jest najpiękniejszą łaźnią pełną światła, powietrza i wody. W środku stawu przypominającego jezioro znajduje się basen z halą odświeżającą, pojedynczymi przebieralniami i zacienionym tarasem, trawnikami, zjeżdżalnią, platformą do nurkowania i wypożyczalnią łodzi. Wspaniałe parki i pastwiska otaczają teren obiektu. Planowany plac zabaw dla dzieci i nowo powstały obiekt sportowy oraz dom sportowy sąsiadujące z basenem, są bardzo popularnym miejscem weekendowym z jego wspaniałymi 25 000 metrami kwadratowymi wody.

 
Dla domów weekendowych nie ma ograniczeń w tym mieście. Domy te mają być wolne od wszelkich, dodatkowych podatków.
Połączenia kolejowe: z Berlina i Drezna przez Jelenią Górę (Hirschberg i. Rsgb.), do Kowar (Schmiedeberg), z Wrocławia przez Jelenią Górę (Hirschberg i. Rsgb.), do Kowar (Schmiedeberg) , w drugą stronę z  Sędzisława przez Kamienną Górę (Landeshut) do Kowar (Schmiedeberg).
Połączenia samochodowe we wszystkich kierunkach. Kabiny samochodowe i konne są dostępne dla każdego pociągu przyjeżdżającego na dworzec, w zimie- sanie górskie.
Hotele, zajazdy i kawiarnie: Hotel „Goldener Stern”, Hotel „Preussischer Hof”, Hotel „Schwarzer Ross”, Hotel „Schreibers”, Gasthof „zur Goldenen Peace”, Gasthof „zum Goldenen Schwert”, „Golden Sun”, „Goldener Lowe”, „Drei Kronem”, „Zur Hoffnung”, Gasthof „zur Riesengebirgsbahn”, Gasthof „zum Hirsch” , „Oberkretscham”, „Passkretscham”, „Schillerbaude”, „Schlesische Grenzbaude”, „Cafe Griepentrog”, „Cafe Rübezahl”, „Cafe Schulz am Markt”, „Cafe Zeh”.
Kino: Am Markt
Dworce kolejowe: Hauptbahhof, Wagnerberg, Mittel Schmiedeberg i Ober Schmiedeberg.
Kąpieliska: miejski basen „Inselbad”, „Friedrichsbad” (kąpiele, elektryczna łaźnia parowa, masaż). Szpital miejski, apteka, 3 lekarzy, dentysta i stomatolog.
Informacje: Urząd Miejski w ratuszu


Oryginał folderu turystycznego „Die schöne Bergstadt Schmiedeberg” z lat 30-tych ubiegłego wieku do obejrzenia w Salach Pamięci kowarskiego Ratusza.


źródła:

kolekcja Tropicieli Historii
„Dzieje Kowar” pod redakcją Wiesława Wereszyńskiego, Wydawnictwo Autorskie „A-F-T” 2013
 
tłumaczenie i opracowanie Śmigły
 

Leave a Reply

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.