Historia świdwińskiej Landwehry w XIX wieku

Historia świdwińskiej Landwehry w XIX wieku

22 listopada 2020 0 przez Adam Kotarski

Po pokonaniu Francji i zakończeniu obrad kongresu wiedeńskiego w społeczeństwie niemieckim zaczęły nasilać się tendencje zjednoczeniowe. W 1815 roku po likwidacji utworzonego przez Napoleona Związku Reńskiego postanowiono utworzyć Związek Niemiecki pod przewodnictwem habsburskiej Austrii. Doprowadziło to w późniejszym czasie do rywalizacji i konfliktów pomiędzy Prusami, a Austrią. Przez ponad 30 lat od zakończenia wojen napoleońskich sytuacja w Europie była stabilna. Dopiero wybuch tzw. Wiosny Ludów w 1848 roku doprowadził do wzrostu nastrojów zjednoczeniowych i pangermańskich. Powołany w tym samym roku parlament frankfurcki podjął decyzję o zjednoczeniu Niemiec pod przewodnictwem Prus i podarowaniu korony cesarskiej Fryderykowi Wilhelmowi IV z dynastii Hohenzollernów. Jego odpowiedź na tę propozycję brzmiała dość dosadnie – ,,Nie będę podnosił korony z błota”. W kolejnych latach Królestwo Prus zyskiwało coraz większą potęgę ekonomiczną i militarną.  Dynamicznie rozwijał się przemysł na Śląsku i w Nadrenii, które stały się jednymi z największych okręgów przemysłowych w Europie. W 1862 roku urząd premiera i ministra spraw zagranicznych Prus objął Otto von Bismarck. Był on gorliwym zwolennikiem myśli zjednoczeniowej. Wiedział także, że aby tego dokonać potrzebny będzie ogromny wysiłek militarny, gdyż Austria przewodnicząca w Związku Niemieckim nie pozwoli tak łatwo na utratę dominacji w regionie. Przystąpiono do wprowadzania reform i szybkiego unowocześniania armii za którą odpowiadał generał Helmut von Moltke. Bismarck postanowił zastawić pułapkę na austriaków mającą sprowokować ich do wojny. W 1864 roku doszło do wybuchu wojny prusko-duńskiej. Prusy poprosiły Austrię o pomoc w wojnie obiecując szybką wygraną. Po błyskawicznym rozbiciu sił Danii, podpisano z nią traktat pokojowy na mocy którego Prusy i Austria zyskiwały Szlezwik i Holsztyn. Oba państwa podzieliły się między sobą zdobytym terytorium. W części pruskiej graniczącej z austriacką Bismarck nakazał ćwiczenia wojskowe i mobilizację sił, które często naruszały granicę austriacką. Spowodowało to w 1866 roku wystosowaniem ultimatum z natychmiastowym przerwaniem manewrów wojskowych. Otto von Bismarck zignorował dokument co stało się pretekstem do wybuchu wojny prusko-austriackiej. Nowoczesna armia pruska bez problemu pokonała siły austriackie w bitwie pod Sadową 3 lipca 1866 roku. Następnie 23 sierpnia 1866 roku obie strony podpisały traktat pokojowy w Pradze. Austriacy obawiali się postawienia dość surowych warunków po poniesieniu olbrzymiej klęski. Jednak Prusy zażądały tylko zapłacenia 40 milionów talarów kontrybucji wojennych oraz rozwiązania Związku Niemieckiego uwalniając tym samym południowe landy spod dominacji habsburskiej. W tym momencie udało się obniżyć prestiż Austrii i wyeliminować ją z walki o dominację w Niemczech. W 1867 roku Prusy utworzyły Związek Północnoniemiecki. Na początku był to tylko pakt wojskowy jednak w dość szybkim czasie stał się on związkiem państw o charakterze federalnym. Pomniejsze państwa niemieckie i Bawaria zbojkotowały dołączenie do Związku i nie uznały zwierzchnictwa Prus. Bismarck wiedział, że na drodze do zjednoczenia pozostał jeszcze jeden wróg. Była to Francja rządzona przez Napoleona III, który nigdy nie zgodziłby się na dobrowolne powstanie jednego, silnego państwa niemieckiego. W polityce francuskiej obawiano się osaczenia państwa przez inne kraje z nią sąsiadujące rządzone przez władców z dynastii Hohenzollernów. W tym samym czasie tron Hiszpanii pozostawał nieobsadzony. Bismarck zaproponował więc, że mógłby go objąć któryś z krewnych Wilhelma I, który pochodził z rodziny Hohenzollern-Sigmaringen. Zaniepokojony tą propozycją Napoleon III wysłał do Wilhelma I posłów w celu zweryfikowania pogłosek. Król pruski nic nie wiedział o planach Bismarcka. Uspokoił on posłów i odrzucił prawdziwość zasłyszanych pogłosek. W tym samym czasie wysłał on do Bismarcka depeszę w której chciał odpowiedzieć Napoleonowi III i zdementować plotki. Rozwścieczony kanclerz wykorzystał depeszę i sfabrykował ją tak, iż z treści wynikało, że to Francja prosi o obsadzenie tronu Hiszpanii przez krewnego Wilhelma I. Była to tzw. Depesza emska[1]. Bismarck zadbał też oto, aby jeszcze tego samego dnia sfabrykowana treść depeszy trafiła do prasy niemieckiej. Tak też się stało. Wkrótce przedrukowano ją też w języku francuskim co wywołało oburzenie i stało się pretekstem do wypowiedzenia wojny przez Francję w dniu 19 lipca 1870 roku.

Piechota pruska w drodze na front podczas wojny z Francją w latach 1870-71

 

Po raz kolejny szybka ofensywa sił pruskich i zwycięstwa odniesione w bitwach pod Sedanem(1-2 września 1870) i Metzem(19 sierpnia- 27 października 1870) zmusiły Francję do kapitulacji. 18 stycznia 1871 roku w pałacu wersalskim doszło do proklamacji Cesarstwa Niemieckiego. Wilhelm I koronował się na cesarza nowo powstałej II Rzeszy.  10 maja 1871 roku doszło do podpisania pokoju frankfurckiego. Wedle umowy Francja musiała oddać nowo powstałemu Cesarstwu Niemieckiemu terytoria Alzacji i części Lotaryngii oraz zapłacić olbrzymią sumę 5 miliardów franków w złocie. Przez cały czas spłacania tych kontrybucji  część wojsk niemieckich stacjonowała w północnej części Francji oczywiście na koszt tego państwa.

Bismarck i Napoleon III spotykają się w Donchéry, 2 września 1870 po bitwie pod Sedanem.

Bismarck i Napoleon III spotykają się w Donchéry, 2 września 1870 po bitwie pod Sedanem.

Podczas Wiosny Ludów w Prusach zagrożenie spowodowane nastrojami rewolucyjnymi postanowiono nieco ostudzić mobilizując oddziały Landwehry. Miały one bronić Pomorza przed prawdopodobną groźbą wkroczenia na te tereny polskich oddziałów powstańczych z Wielkopolski dowodzonych przez generała Ludwika Mierosławskiego. Innym zadaniem miało być tłumienie buntów wśród miejscowej ludności(w tamtym czasie doszło do dość silnych zamieszek w sąsiadującym Połczynie Zdroju). W stan gotowości postawiono również świdwiński oddział Landwehry pod dowództwem majora von Alvenslebena. Uczyniono to na prośbę starosty powiatu drawskiego, który obawiał się zarówno rewolucji w mieście jak i ataku wielkopolskich powstańców. Podczas tych wydarzeń doszło do nieszczęśliwego wypadku. 12 maja po dotarciu do Świdwina fałszywych pogłosek o ataku Polaków, zwołano zbiórkę miejscowego oddziału. Jeden z miejskich szewców o imieniu Conrad Gottlieb wywołał panikę w mieście twierdząc, że Polacy chcą napaść i złupić miasto. Kolega po fachu szewc Schulz podczas w trybie pilnym zwołanej zbiórki nabijał strzelbę tak niefortunnie, że stempel do nabijania ranił panikarza Niestety nie udało mu się wyzdrowieć i zmarł on w dniu 19 maja.

Sylwetki żołnierzy Landwehry na przestrzeni lat 1832-1842-1866-1885-1888

Świdwiński oddział Landwehry często zmieniał swoje miejsce w strukturach organizacyjnych armii pruskiej. W latach 1820-1852 należał on do II Korpusu Armii(Szczecin) pod który podlegała 3 Brygada Lanwehry, w jej skład wchodził 9 Regiment(pułk) Landwehry. Regiment tworzyły trzy bataliony piechoty. Pierwszy pochodził ze Stargardu, drugi z Koszalina, a trzeci ze Świdwina. W latach 1852-1859 regiment został podporządkowany 6 Brygadzie Piechoty(Szczecin), która wchodziła w skład 3 Dywizji podlegającej pod II Korpus Armii. Od 1860 do 1867 regiment znajdował się nadal w tych samych strukturach biorąc udział w wojnie prusko-austriackiej. W dniu 8 czerwca 1866 roku zmobilizowany oddział świdwińskiej Landwehry opuszcza miasto. Wraz z innymi podległymi jednostkami z Pomorza koncentruje się on w rejonie Zgorzelca. Armia pruska zorganizowana w 1 Armię w dniu 17 czerwca przekracza granicę z Saksonią będącą przeciwnikiem Prus. 22 czerwca wojsko dociera do Żytawy gdzie następnego dnia dokonuje inwazji na Czechy. 24 czerwca zajęto Liberec gdzie oddziały 1 Armii zostały przez 2 dni. Następnie wojska pruskie przekroczyły Izerę. Austriacy mający bronić przepraw przez rzekę zostali odrzuceni w nocy z 26 na 27 czerwca. Po stoczeniu kilku potyczek i bitew kontynuowano marsz w kierunku miejscowości Hradec Králové. To właśnie obok niej doszło 3 lipca 1866 roku do bitwy pod Sadową. Po zwycięstwie zorganizowano dalszy marsz na Brno gdzie wojsko zatrzymywało się od 12 do 15 lipca. Do końca wojny stoczono jeszcze pojedyncze bitwy i potyczki. Po wygranej przez Prusy wojnie wojska mogły wrócić do kraju. Świdwiński oddział Landwehry wkroczył do miasta 2 września 1866 roku. Z tej okazji miasto zostało bogato przyozdobione, a powrót batalionu uroczyście świętowano. Po wygranej wojnie i utworzeniu Związku Północnoniemieckiego doszło do wprowadzenia szeregu reform i reorganizacji w strukturach wojskowych. W 1867 roku zmieniono nazwę regimentu do którego należał oddział w Świdwinie. Od tej pory był to 1 batalion(świdwiński) w 2 pomorskim Regimencie Landwehry nr.9. W dniu 9 listopada 1867 roku wprowadzono ustawę na podstawie, której miano stworzyć oddziały Landwehry na terytorium całego Związku. Ustalono także, że każdy nowo powołany żołnierz ma obowiązek odbycia trzyletniej służby w armii. Następnie miał on zostać przeniesiony na dwa lata do jednostek rezerwowych. Dopiero potem został przydzielany do najbliższej jednostki Landwehry z terytorium, z którego pochodził. Istniały dwie kategorie kontyngentu Obrony Krajowej. Poborowi pierwszego z nich należeli do niego przez 5 lat. Poborowi z drugiego rodzaju należeli do niego przez 3 lata. Każdy powołany miał obowiązek brania udziału w manewrach  organizowanych dwa razy do roku. Oficerowie Landwehry często pochodzili z korpusu oficerów rezerwy. W roku 1868 doszło do kolejnego przeniesienia świdwińskiego oddziału. W latach 1868-1886 znajdował się on w II Korpusie Armii do którego należała 4 Dywizja(Bydgoszcz). W jej skład wchodziła 7 Brygada Piechoty(Bydgoszcz) w której po zmianie numeru porządkowego znajdował się 3 Pomorski Regiment Landwehry nr.9. Regiment składał się z dwóch batalionów. Pierwszym z nich był batalion świdwiński. Żołnierze w nim służący pochodzili z powiatu reskiego, drawskiego, świdwińskiego i szczecineckiego. Natomiast drugi batalion pochodził z Koszalina, a jego kadry pochodziły z powiatu Fürstenthum[2] i białogardzkiego. Po kilku latach od zakończenia wojny z Austrią doszło do wybuchu kolejnej z Francją. Batalion Świdwiński został w tym konflikcie powołany dosyć późno, bo dopiero 11 stycznia 1871 roku wymaszerował z miasta. Było to prawie pół roku po rozpoczęciu wojny kiedy zarówno Prusy jak i Francja znały jej wynik. W tym czasie 4 Dywizja w II Korpusie Armii miała już za sobą udział w oblężeniu Metzu oraz Paryża. Podczas oblężenia stolicy Francji brała udział w bitwach o Villiers i Champigny. Dzisiaj są to dzielnice Paryża. Przybyły w połowie stycznia świdwiński batalion brał udział w konflikcie tylko formalnie i był jednostką typowo okupacyjną przeznaczoną do utrzymania porządku na zdobytych terenach. Stacjonował on w okolicach Metzu. Jakiś czas później został on wycofany z Francji i 16 marca 1871 roku o godzinie 7:30 uroczyście wmaszerował do miasta. Mieszkańcy nie kryli wielkiej radości i dumy krzycząc i triumfalnie witając powracających żołnierzy. Niestety nie wiele wiadomo na temat poległych w latach 1866-1871 pochodzących z miasta lub jego okolic. Część żołnierzy powołana z tych terenów służyła w 2 Pomorskim Regimencie Grenadierów nr.9 stacjonującym w Kołobrzegu. Do tej pory udało się ustalić jedynie dane o 17 żołnierzach w wojnie prusko-francuskiej.

 

Nazwisko Imię Stopień Jednostka Uwagi
Bartz Albert Fusilier 11. kompania 2.12.1870 raniony koło Villiers
Borchardt August Fusilier 12. kompania 2.12.1870 raniony koło Villiers
Dorow August Fusilier 12. kompania 2.12.1870 zmarłod postrzału w pierś podczas walki koło Champigny
Garch Hermann Grenadier 8. kompania 30.11.1870 postrzelony w brzuch zmarł od ran walcząc koło Valenton
Geske Wilhelm Fusilier 11. kompania 1.2.1871 śmiertelnie raniony w Pontarlier-La Cluse
Goldbeck August Grenadier 7. kompania 2.12.1870 raniony koło Villiers
Hollstein Wilhelm Unteroffizier 7. kompania 1.2.1871 raniony koło Pontarlier-La Cluse
Keller Albert Gefreiter 8. kompania 2.12.1870 raniony koło Villiers
Koltermann Friedrich Grenadier 8. kompania 2.12.1870 raniony koło Villiers, odznaczony krzyżem żelaznym 2 klasy
Köppe Hermann Fusilier 9. kompania 2.12.1870 śmiertelnie raniony koło Villiers
Müller Hermann Fusilier 11. kompania 2.12.1870 raniony koło Villiers
Ponath Julius Grenadier 8. kompania 2.12.1870 raniony koło Villiers
Saß Friedrich Unteroffizier 11. kompania 18.08.1870 raniony koło Gravelotte
Wendland Heinrich Grenadier 5. kompania 2.12.1870 śmiertelnie raniony koło Villiers

 

Odznaczenie pamiątkowe za wojnę prusko-francuską nadane przez Związek Kombatantów Świdwin(Kriegesverein Schivelbein)

Odznaczenie pamiątkowe za wojnę prusko-francuską nadane przez Związek Kombatantów Bierzwnica(Kriegesverein Reinfeld)

Krzyż Pamiątkowy Bitwy pod Königgrätz(Sadową) 1866, odnaleziony w okolicach Świdwina, zbiory prywatne

Okolicznościowe pruskie medale wojskowe z XIX odnalezione w okolicach Świdwina, zbiory prywatne

Ciekawostkę stanowi fakt, że po zakończonym konflikcie miasto wydało własne odznaczenie dla kombatantów biorących udział w wojnie. Zachowała się również lista nazwisk dowódców świdwińskiego batalionu. Byli to kolejno:

1821- 1824 – major von Steinweht

1824-1831 – major von Prunschenk

1831-1838 – major von Natzmer

1838-1846 – major von Schmidt (od 23 marca 1841 w stopniu pułkownika)

1846-1848 – major von Brinken

1848-1850 – major von Alwensleben

1850-1854 – major von Nostken

1854-1857 – major von Ostwein

1857-1860 – major von Kirchbach

1860-1861 – major von Schlenitz

1861-1885 – major von Valtier (od 8 marca 1866 roku został komendantem okręgu w stopniu pułkownika)

1885- pułkownik von Tschammer (również komendant okręgu)

1885- pułkownik Schramm

 

Pomnik cesarza w Świdwinie postawiony pod koniec XIX wieku. Na cokole umieszczono tablicę z danymi osób poległych w wojnie prusko-francuskiej.

W latach późniejszych na terenie Świdwina i powiatu z pewnością darzono szacunkiem kombatantów, a każdy mieszkaniec wychowywany w duchu nacjonalizmu pielęgnował kult zwycięstw odniesionych w latach 1864-1871, które doprowadziły do zjednoczenia Niemiec pod egidą Prus. A. Zechlin w swojej książce o Świdwinie wydanej jeszcze w XIX wieku wspomina kilka ważnych wydarzeń w historii miasta. Były to manewry wojskowe odbywające się pod Rąbinem w dniach od 2 do 8 września 1874 roku. Pierwszego dnia ich trwania zorganizowano w mieście wielkie obchody z okazji trzeciej rocznicy zwycięstwa w bitwie pod Sedanem. W uroczystościach brali udział najwyżsi wojskowi w tym generałowie i dowódcy brygad. Miasto żyło zapewne w powszechnej ekstazie kiedy to pięć lat później, 11 września 1879 roku do Świdwina przyjechał sam cesarz Wilhelm I Hohenzollern, którego społeczeństwo darzyło kultem za zwycięstwa i doprowadzenie do potęgi Prus oraz walne przyczynienie się do zjednoczenia Niemiec. Po przyjeździe był uroczyście witany na dworcu gdzie zebrali się wszyscy urzędnicy, nauczyciele, uczniowie i znaczna część mieszkańców miasta. Jak wielkim szacunkiem darzono majestat cesarki w tamtym czasie świadczy fakt, że kilka lat później, 21 marca 1887 roku w Świdwinie z okazji 90-tych urodzin cesarza odbył się uroczysty pochód z pochodniami w którym brały udział różne organizacje istniejące w mieście a następnego dnia miała miejsce iluminacja. Pod koniec XIX wieku w Świdwinie zbudowano nawet plac cesarza Wilhelma oraz wystawiono na nim pomnik z monumentem kaisera. W dniach od 2 do 3 września 1884 roku w powiecie świdwińskim swoje manewry prowadziła 5 brygada piechoty stacjonująca w Szczecinie pod dowództwem Hugo von Strempela. Tuż przed wybuchem I wojny światowej w południowej części miasta w 1911 roku w parku zbudowano wieżę widokową poświęconą kanclerzowi Bismarckowi. Mieszkańcy miasta zapewne nie spodziewali się, że za kilka lat wybuchnie wojna w której będą brały udział wszystkie mocarstwa europejskie, a oni sami zostaną zaangażowani i przez cztery lata będą zmuszeni do wielu wyrzeczeń i poświęcenia na rzecz wojny.

[1] Depesza emska – została wysłana w dniu 13 lipca 1870 roku z Ems, przez króla Prus Wilhelma I do Otto von Bismarcka.

[2]Kreis Fürstenthum – był to powiat istniejący na Pomorzu do 1872 roku. Po reformie administracyjnej został podzielony na powiat bobolicki, kołobrzesko-karliński oraz koszaliński.

LITERATURA:

1.Czerniak, Lech, i Bogusław Polak, red. Świdwin 1296-1996: studia z dziejów miasta       [opracowanie zbiorowe]. Koszalin – Świdwin: Muzeum Okręgowe,1996.

  1. . „Der deutsch-französische Krieg, 1870-71: Redigirt von der … – Prussia (Kingdom). Armee. Grosser Generalstab. Kriegsgeschichtliche Abteilung – Google Książki”. Udostępniono 22 listopad 2020. https://books.google.pl/books?id=s90wAQAAIAAJ&pg=PA986&dq=landwehr+schivelbein&hl=pl&sa=X&ved=2ahUKEwiTzei9tZbtAhXGxIsKHbOXCfYQ6AEwB3oECAkQAg.
  2. „Landwehr-Bataillon Schivelbein – GenWiki”. Udostępniono 22 listopad 2020. http://genwiki.genealogy.net/Landwehr-Bataillon_Schivelbein.
  3. Lindmajer Józef i Eugeniusz Zdzisław Zdrojewski, red. Dzieje powiatu świdwińskiego.  Poznań:  Wydaw.Poznańskie, 1973.
  4. „Rang- und Quartier-Liste der Königlich-Preußischen Armee und des XIII … –  Google Książki”. Udostępniono 22 listopad 2020. https://books.google.pl/books?id=ZBljAAAAcAAJ&pg=PA499&dq=landwehr+schivelbein&hl=pl&sa=X&ved=2ahUKEwiTzei9tZbtAhXGxIsKHbOXCfYQ6AEwA3oECAQQAg.
  5. Reinhold, Werner (historyk). „Chronik der Städte Belgard, Polzin und Schivelbein und der zu beiden Kreisen gehörigen Dörfer”. Biblioteka Uniwersytecka w Toruniu. Karl Kühn, 1862. https://kpbc.umk.pl/dlibra/publication/22348.
  6. „Świdwin (woj. zachodniopomorskie) – historia Świdwin (woj. Zachodniopomorskie) – legendy i podania Schivelbeiner Geschichte und Geschichten – Bałtycka Biblioteka Cyfrowa”. Udostępniono 22 listopad 2020. http://bibliotekacyfrowa.eu/dlibra/doccontent?id=35232.
  7. Zechlin, Arthur. Geschichte der Stadt und des Kreises Schievelbein in chronologischer Form. s.l., 1890.

O autorze:

Adam Kotarski – Urodzony w 1998 roku w Świdwinie. Student Historii, specjalizacji Archiwistyki i zarządzania dokumentacją na UAM w Poznaniu. W swojej pasji najbardziej skupia się na badaniu historii lokalnej Pomorza Zachodniego, historii drugiej wojny światowej, a zwłaszcza jednostek niemieckich i cudzoziemskich służących w armii niemieckiej w latach 1939-1945, oraz historii 1 i 2 Armii Polska Polskiego na Wschodzie.