Kowarska szkoła grafiki – część pierwsza: Friedrich August Tittel (1782-1836)

Kowary, dawny Schmiedeberg im Riesengebirge to niewielka miejscowość położona pomiędzy dwoma pasmami górskimi – Rudawami Janowickimi, oraz większymi Karkonoszami. Świetna lokalizacja , malownicze krajobrazy rozciągające się niemal w każdą stronę, oraz bliskość najważniejszych szlaków górskich – wszystko to przyciągało do dawnych Kowar grafików, rysowników, litografów, jednym słowem – artystów. Niektórzy zatrzymywali się w dawnym Schmiedebergu, kończyli swoje dzieła i podróżowali dalej, po innych, dalszych zakątkach ówczesnego Śląska. Byli też tacy, którzy zachwyceni walorami miasta, zostali w nim na zawsze i właśnie w Kowarach otwierali swoje oficyny wydawnicze, w których to powstawały z czasem coraz doskonalsze grafiki: akwaforty, miedzioryty czy w końcu litografie. Jednym z nich był Friedrich August Tittel. To m.in. z jego prac czerpiemy dziś wiedzę o ówczesnym wyglądzie dawnych Kowar, Karkonoszy, oraz innych zakątkach Dolnego Śląska.

 

[Obrazek: tittel28.jpg]
F.A. Tittel, Kowary, dawny Schmiedeberg – panorama na tle Karkonoszy

 

[Obrazek: tittel26.jpg]
akwaforta F.A. Tittla przedstawiająca klasztor cystersów w Krzeszowie, zamieszczona w kieszonkowym wydaniu grafik tego autora

 

[Obrazek: tittel23.jpg]
F.A. Tittel, „Der Marktplatz und das Rath-Haus zu Hirschberg” – Plac Ratuszowy (ówczesny Rynek) oraz Ratusz w Jeleniej Górze, 1828

 

[Obrazek: tittel17.jpg]
F.A. Tittel, „Der Dom und die Kreutzkirche in Breslau” – wrocławski Ostrów Tumski, akwaforta wydana w 1800 roku

 

O samym Friedrichu i jego poczynaniach czytamy w tekście Katarzyny Kułakowskiej:


Tittel Friedrich August
ur. luty 1782
zm. 27 września 1836, Kowary

rysownik, grafik, wydawca

„Zachowało się bardzo mało dokumentów związanych z jego życiem. Do niedawna daty jego życia podawano zawsze ze znakiem zapytania. W wyniku podjętych poszukiwań w źródłach udało się ustalić dokładną datę śmierci artysty. W miesięczniku “Der Bote aus dem Riesen-Gebirge” z 6 października 1836 roku zamieszczona została w rubryce “zgony” informacja, że “Friedrich August Tittel rysownik pejzaży i miedziorytnik zmarł w Kowarach dnia 27 września 1836 roku w wieku 54 lat 7 miesięcy i 26 dni.” Artysta zatem urodził się na początku lutego 1782 roku.


[Obrazek: tittel4.jpg]
F.A. Tittel, Wodospad Kamieńczyka – akwaforta z ok. 1821 roku

 

[Obrazek: tittel27.jpg]
kościół ewangelicki w Kowarach jako jedna z kilkunastu grafik Friedricha Augusta Tiettla zamieszczona w kieszonkowym wydaniu

 

[Obrazek: tittel25.jpg]
F.A. Tittel, „Das Gesellschafts-Haus in Buschvorwerk bei Schmiedeberg”, „dom społeczny” w Krzaczynie, późniejszy budynek karczmy przy miejscowym browarze, z lewej strony w oddali widoczne zabudowania Kowar

 


Nie był kowarzaninem, pochodził prawdopodobnie z Saksonii. Studiował w Dreźnie u profesora Adriana Zingga (1734-1816) najbardziej znanego ucznia J. L. Aberliego (1723-1786) – twórcy pamiątkowej weduty alpejskiej znanej jako tzw. maniera Aberliego. Były to grafiki powstające na podstawie szkiców z natury, ręcznie kolorowane akwarelą. Akwaforta stanowiła delikatny konturowy podkład przeznaczony do wypełnienia kolorem.


[Obrazek: tittel0.jpg]
F.A. Tittel, „Ansicht das Rath-Haus und das Marktplatz zu Schmiedeberg” – widok na rynek i rausz w Kowarach, szkic przygotowany do pomalowania z ok. 1821 roku

 

[Obrazek: tittel3.jpg]
F.A. Tittel, centrum Kowar, dawnego Schmiedeberg na kolorowej akwaforcie

 


W Karkonosze przyjeżdżał od 1801 r. i wielokrotnie, nawet kilkakrotnie w sezonie, odbywał wędrówkę na Śnieżkę wpisując się – podobnie jak inni turyści – w księdze pamiątkowej wyłożonej w Budzie Hampla. Jego pierwszy wpis pochodzi z 1801 r. i brzmi: “Friedrich August Tittel rysownik pejzaży z Drezna wdrapał się pierwszy raz 17 czerwca na Karkonosze”. Z wpisu z 1806 r. dowiadujemy się, że Tittel był po raz trzydziesty na Śnieżce! Podróże te miały zapewne nie tylko cel turystyczny, ale również artystyczny – zawodowy. Zafascynowany krajobrazem wędrował ze szkicownikiem “wyznaczając” kolejne punkty widokowe i odkrywał dla szerokiej rzeszy odbiorców najpiękniejsze karkonoskie zakątki.


[Obrazek: tittel8.jpg]
F.A. Tittel, widok na dawne Hampelbaude, obecnie schronisko PTTK „Strzecha Akademicka”

 

[Obrazek: tittel2.jpg]
F.A. Tittel, „Die Schnee Koppe von der Obern Häcke”, widok na Śnieżkę z Równi

 


W 1809 roku mieszkał już na stałe w Kowarach. Potwierdza to napis umieszczony na grafice przedstawiającej Książ: Friedrich August /Tittel/ sc; a Schmiedeberg / 1809. Tittel był świadkiem powodzi z 23 maja 1810 roku, która zniszczyła miasto i okolice, co utrwalił na grafikach dokumentujących zniszczenia w Kowarach. Wówczas też zapewne założył własną oficynę wydawniczą i zaczął współpracę ze znanymi rysownikami: C. W. Tieschbeinem i T. Vogtem oraz kształcił uzdolnioną miejscową młodzież: J Riedena, C. F. Hoppego, E. W. Knippla. Około 1815 roku rozpoczął współpracę z Carlem Mattisem, która trwała do czasu założenia przez Mattisa własnego wydawnictwa od 1822 do 1823 r.


[Obrazek: tittel1.jpg]
„Stary” i „Nowy” Książ na akwaforcie F.A. Tittla z 1809 roku, wzorowanej na rysunku C. W. Tieschbeina

 

[Obrazek: tittel21.jpg]
kolorowa wersja Książa, wydana około 1825 roku

 


Ożenił się prawdopodobnie w połowie lat dwudziestych i miał dwóch synów: Friedricha Wilhelma (ur. 26 marca 1826) i Ferdinanda Augusta (ur. 11 marca 1829). Wkrótce być może został wdowcem, ponieważ opiekunem swych małoletnich synów uczynił swojego najzdolniejszego ucznia i kontynuatora E. W. Knippla, który od śmierci Tittla w 1836 r. prowadził w ich imieniu wydawnictwo mistrza a w latach 1839-40 wykupił je od spadkobierców.


[Obrazek: tittel11.jpg]
F.A. Tittel, „Fischbach und die Falken=Berge Sr. Königl. Hoheit dem Prinzen Wilhelm von Preussen gehörig” – pałac w Karpnikach na tle Krzyżnej Góry i Sokolików

 

[Obrazek: tittel12.jpg]
F.A. Tittel, „Eine Ansicht vom Marianenfels bei Fischbach” – skały Marianny w Rudawach Janowickich

 


Tittel wyspecjalizował się w tworzeniu pamiątkowych grafik przeznaczonych dla niekoniecznie zamożnego turysty, przy zachowaniu wszelkich walorów artystycznych. Nie poprzestał na realistycznie przedstawianym krajobrazie górskim i widokach panoramicznych, ale wykonał serię widoków okolicznych miast: Kowar, Jeleniej Góry, Gryfowa, Lwówka, Wałbrzycha, Wrocławia, Jawora, Cieplic, Lubomierza, Świeradowa, Wojcieszowa, pałaców w: Bukowcu, Ciszycy, Cieplicach, Książu, Mysłakowicach, oraz zamków: Chojnik, Gryf, Książ. Jako jeden z pierwszych artystów przedstawił pejzaż zimowy na podstawie studiów z natury – jest to przedstawienie słynnych zjazdów na rogatych saniach z Przełęczy Okraj do Kowar. Interesująca jest jego akwaforta z przedstawieniem wjazdu (drogą wodną) do sztolni koło Wałbrzycha – jako przykład zainteresowania krajobrazem przemysłowym. Zawdzięczamy mu ustalenie już w 1. poł. XIX wieku “kanonu” głównych motywów karkonoskich, a także wyznaczenie i spopularyzowanie najważniejszych punktów widokowych nie tylko w Karkonoszach po śląskiej i czeskiej stronie, ale i pozostałych pasmach Zachodnich Sudetów.


[Obrazek: tittel9.jpg]
F.A. Tittel, według rysunku T. Vogta – widok wjazdu do spławnej sztolni koło Wałbrzycha, 1821 rok

 

[Obrazek: tittel19.jpg]
F.A. Tittel, „Der Billenhofsche Kalck=Ofen bey Schmiedeberg” – wypalanie wapna w Kowarach

 


W 1821 r. wydał wspólnie z C. Mattisem przewodnik po najciekawszych zakątkach Karkonoszy: “Wanderung im Riesen-Gebürge, malerisch erläutert und durch 27 in Contour radirte Kupfer abbildend dargestellt” (Wędrówka po Karkonoszach malarsko objaśniona i zilustrowana 27 konturowymi akwafortami) grafiki wykonał F. A. Tittel, tekst napisał, nie wymieniony w tym albumie, jeleniogórski pastor Heyne. Zwraca w nim uwagę panorama Karkonoszy od strony Cieplic z objaśnieniami widocznych wzniesień i miejscowości.


[Obrazek: tittel18.jpg]
F.A. Tittel, „Total-Ansicht des Riesengebirges vom Schmiedeberger Forstkamm bis zum Schwarzen Berge bei Schreibershau aufgenom auf dem Langen-Berge ohnweit Heersdorf bei Warmbrunn” – panorama Karkonoszy widziana z okolicy Kowar

 

[Obrazek: tittel5.jpg]
Cieplice, dziś część Jeleniej Góry na akwaforcie F.A. Tittla

 


Jeszcze w tym roku, powołując się na duży sukces swojego przewodnika, Tittel i Mattis wydali kolejny albumik z 17 akwafortami opisujący Staniszów, Mysłakowice i Bukowiec “Malerische Beschreibung einzelner Gegenden des Riesen=Gebirges I tes Heft …” zapowiadając kontynuację serii.


[Obrazek: tittel14.jpg]
F.A. Tittel, „Schloss Buchwald beÿ Schmiedeberg” – pałac w Bukowcu

 

[Obrazek: tittel22.jpg]
F.A. Tittel, „Der Warte-Thurm in Buchwald” – wieża widokowa w Bukowcu

 

[Obrazek: tittel15.jpg]
F.A. Tittel, „Die Grotte in Buchwald bei Schmiedeberg” – skałka ze sztuczną grotą w Bukowcu

 


I na tym kończy się współpraca obu artystów. Mattis w tym czasie zakłada własne wydawnictwo, Tittel już sam, wydaje pod zmienionym tytułem: “Wanderungen über Stonsdorf, Erdmannsdorf und Buchwald als Fortsetzung zu der Wanderung im Riesen=Gebirge” wyżej wymieniony przewodnik. W przedmowie pisze, że autorem tekstu tego i pierwszego przewodnika jest pastor Heyne.

Jako drugi zeszyt z serii wydał Tittel (już bez ujawnionego autora) “Malerische Beschreibung der Grenzbauden auf Klein-Aupa in Böhmen, unter der Schneekoppe II tes Heft”. Towarzyszyło mu 8 grafik.


[Obrazek: tittel20.jpg]
F.A. Tittel, „Aussicht nach Schlesien aufgenommen von Klein-Aupa in Böhmen ” – czeska strona Karkonoszy , widok z Małej Upy

 


Wydał również “Malerische Beschreibung vom Bergschloß Kynast” zawierający 4 akwaforty.

Wszystkie te albumy zostały wydane w 1821 r. Tekst towarzyszył niedużym grafikom o wymiarach ok. 10×15 cm lub niewiele większym.


[Obrazek: tittel13.jpg]
jedna z akwafort F.A. Tittla przedstawiająca zamek Chojnik

 


Około 1824 wydał kolejną książkę “Erinnerungsblätter. Ein Taschenbuch für Wanderer in das Schlesische Riesengebirge und die merkwürdigsten umliegenden Oerter in Fortsetzungen”. Różniła się ona od dotychczasowych albumików. Tekst znanego już nam pastora Heyne towarzyszył większym grafikom o formacie zwanym folio (ok. 19×25 cm). 34 grafiki oprawione były osobno, mała książeczka z przewodnikiem o formacie kieszonkowym osobno (kupić też ją można było samą w futerale). W tym roku album z grafikami przedstawiającymi Chojnik liczył 5 motywów. Można było też kupić album z widokami Chojnika i Kowar z 9 grafikami, panoramę Karkonoszy z objaśnieniami ważniejszych punktów i jej większą wersję liczącą 150 cm długości. Trudno dzisiaj określić wielkość dorobku artystycznego artysty, przyjmuje się, że był autorem ok. 300 grafik.


[Obrazek: tittel6.jpg]
E.W. Knippel (uczeń Tittla), Głuszyca przed 1836 rokiem – grafika wydana w oficynie Tittla

 

[Obrazek: tittel7.jpg]
A. Böhm, według rysunku Ernest Knippla – Pieszyce około 1836 – 1840 roku, grafika wydana w oficynie Tittla po jego śmierci (1836 rok), przed wykupieniem wydawnictwa przez Knippla i Riedena (1840 rok), o czym świadczy napis „bei Tittels Erb.” (u spadkobierców Tittla)

 


Z wykazów oferowanych przez jego oficynę grafik i albumów możemy dowiedzieć się o ilości, formatach i motywach przedstawień. Oferta była bardzo zróżnicowana. Od dużych panoram (składających się trzech części tworzących wspólne przedstawienie o wymiarach 34×150 cm) do małych grafik o formacie pocztówki. Znajdujemy tam również informację, że wymienione grafiki można było kupować w różnych wersjach: czarno-białe odbitki mogły być lawowane (podmalowane jednobarwnym tuszem), albo ręcznie kolorowane. Te ostatnie, szczególnie wartościowe, osiągały cenę oryginalnych akwareli. Zamawiający miał do wyboru dwa rodzaje kolorowania, delikatne podmalowanie lub bardziej intensywne barwy. Grafiki odbijano też na różnych rodzajach papieru. Uwzględniano różne gusta i zamożność klienteli. Można bez przesady stwierdzić, że każdy mógł tam coś dla siebie wybrać. Znane są spisy z 1821, 1823 i 1824 r.


[Obrazek: tittel24.jpg]
F.A. Tittel, „Eine Haupt Ansicht in den Sandstein Felsen Massen zu Adersbach” – „Skalne Miasto” w czeskich Sudetach

 


Tittel, chociaż czasem przedstawiany jest w literaturze jako właściciel zakładu litograficznego, nigdy tej techniki nie stosował. Był z wykształcenia miedziorytnikiem i wszystkie jego prace powstały w technice akwaforty, w której rycinę wykonuje się przez odbijanie wytrawionego rysunku na płycie miedzianej lub cynkowej. Jego następcy i uczniowie stosowali kilka lat wcześniej wynalezioną technikę litografii, która umożliwiała uzyskanie większych nakładów.


[Obrazek: tittel10.jpg]
F.A. Tittel, „Eine Ansicht der Ruinen von Gräditzberg in Schlesien” – sztuczne ruiny z XIX wieku imitujące zamek w Grodziszczach

 


Dzięki działalności Tittla możemy mówić o kowarskiej szkole graficznej; jego najzdolniejszymi wychowankami byli: Ernst Wilhelm Knippel (1811-1900), który po śmierci Tittla prowadził jego wydawnictwo i Carl Julius Rieden (1802-1858) – wspólnik Knippla od 1839 r. do swojej śmierci.

Szczególnie korzystny klimat dla rozwoju wydawnictw graficznych w pierwszej połowie XIX w. skończył się wraz z upowszechnieniem w drugiej połowie XIX w. fotografii. Wprowadzone w tym czasie karty pocztowe,które szybko przekształciły się w widokówki chętnie kupowane przez turystów, również wypierały droższe widoki graficzne. Choć dziewiętnastowieczna grafika spełniała głównie funkcję dokumentacyjną i popularyzatorską, nie można jej odmówić walorów artystycznych. Dzisiaj na nowo odkrywane jest jej piękno i stała się obiektem zainteresowania kolekcjonerów.”


 
źródła:

Cyfrowy Dolny Śląsk
Śląska Biblioteka Cyfrowa
FBC – zbiory polskich instytucji kultury on-line

Leave a Reply

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.